Alzheimer (ziekte van)

De ziekte van Alzheimer is een progressieve neurodegeneratieve aandoening die voornamelijk het geheugen aantast, maar ook het taalvermogen, het denken, het redeneren en het vermogen om dagelijkse handelingen uit te voeren. Het is de meest voorkomende oorzaak van dementie bij ouderen. De ziekte evolueert langzaam over meerdere jaren en leidt tot een geleidelijk verlies van autonomie.

Alzheimer, geheugenstoornissen en normaal ouder worden: het verschil maken

Af en toe een naam of afspraak vergeten kan deel uitmaken van normaal ouder worden. Wanneer iemand echter recente gebeurtenissen vergeet, de weg kwijt raakt op vertrouwde plaatsen of voortdurend dezelfde vragen herhaalt, kan dit een teken zijn van een pathologische stoornis. Normaal ouder worden leidt niet tot verlies van autonomie, in tegenstelling tot de ziekte van Alzheimer.

Waarom is een medische diagnose essentieel?

Een vroege diagnose maakt het mogelijk om:

• De ondervonden moeilijkheden te begrijpen
• Het dagelijks leven beter te organiseren
• Toegang te krijgen tot behandelingen (medicamenteus of niet) om de evolutie van de ziekte te vertragen
• Begeleiding te krijgen voor de patiënt en zijn/haar naasten
• Op termijn deel te nemen aan onderzoeksprotocollen en klinische studies

Cognitieve, gedragsmatige en functionele symptomen

• Cognitief: geheugenverlies, problemen met oriëntatie, spreken, begrijpen of plannen
• Gedragsmatig: prikkelbaarheid, angst, depressie, agitatie, mogelijke hallucinaties
• Functioneel: verlies van autonomie in dagelijkse activiteiten (financiën beheren, maaltijden, verplaatsingen, hygiëne, …)
• Bekende biologische mechanismen (eiwitten, neurodegeneratie – vereenvoudigd)
• Geïdentificeerde risicofactoren
• Rol van slaap, levensstijl en omgevingsfactoren

De ziekte houdt verband met de ophoping van twee abnormale eiwitten in de hersenen: bèta-amyloïde, dat plaques vormt, en tau, dat zich ophoopt in neuronen. Deze afzettingen verstoren de communicatie tussen cellen en veroorzaken hun degeneratie.

• Leeftijd (belangrijkste factor)
• Familiale voorgeschiedenis en genetica (APOE ε4)
• Cardiovasculaire factoren (hypertensie, diabetes, cholesterol, obesitas)
• Tabaks- of alcoholgebruik
• Sedentaire levensstijl
• Sociale isolatie
• Hoofdtrauma’s
• Slaapstoornissen of depressie
• Gehoor- of gezichtsverlies
• Luchtvervuiling

Een slechte slaapkwaliteit, een onevenwichtige voeding, een sedentaire levensstijl of blootstelling aan vervuiling kunnen een rol spelen bij het ontstaan of de verergering van de stoornissen. Omgekeerd zijn fysieke activiteit, cognitieve stimulatie en sociale interactie beschermend.

Ongeveer 200.000 mensen leven momenteel met dementie in België, en sinds 2019 is dit de belangrijkste doodsoorzaak in het land geworden.

De ziekte van Alzheimer vertegenwoordigt ongeveer 70% van de gevallen van dementie.

Dit aantal zou tegen 2050 kunnen verdubbelen door de vergrijzing van de bevolking en de toename van risicofactoren. De maatschappelijke impact is aanzienlijk: verlies van autonomie, overbelasting van mantelzorgers en stijgende kosten voor het gezondheidszorgsysteem.

(bronnen: Sciensano, WHO).

Een vorm die vóór 65 jaar voorkomt

De ziekte van Alzheimer kan vroeger optreden, soms al vanaf de veertig of vijftig jaar. Men spreekt dan van een vroege vorm. Deze treft ongeveer 6 tot 9% van de patiënten (bron: KCE Report 2021).

Specifieke uitdagingen (diagnose, beroepsleven, gezin)

• Frequent vertraagde diagnose (symptomen worden toegeschreven aan stress of depressie)
• Grote impact op beroeps- en gezinsleven
• Problemen met administratieve erkenning (pensioen, verzekering, sociale rechten)
• Belang van een gestructureerd en gespecialiseerd zorgtraject

Een gestructureerde, multidisciplinaire en vroege begeleiding is essentieel: neuroloog, neuropsycholoog, maatschappelijk werker, ondersteuning van mantelzorgers, deelname aan onderzoeksprogramma’s.

Onze specialisten

De ziekte van Alzheimer begrijpen en anticiperen

Doelstellingen van het REMEMBER-project

Het REMEMBER-project, gedragen door de Geïntegreerde Geheugenkliniek (CIMe) van het Erasme Ziekenhuis, heeft als doel de oorsprong van de ziekte van Alzheimer beter te begrijpen, vroege tekenen te identificeren nog vóór duidelijke geheugenproblemen optreden, en nieuwe niet-medicamenteuze therapeutische benaderingen te ontwikkelen. Concreet gebeurt dit via de opbouw van een grote patiënten-cohort die in de tijd wordt opgevolgd, met een uitgebreide evaluatie die hersenbeeldvorming, geheugentests, biologische analyses en slaapregistraties combineert.

Slaap, geheugen en Alzheimer: een onafscheidelijk trio

Vandaag weten we dat slaap niet enkel een rustmoment is. Het speelt een fundamentele rol in geheugenconsolidatie en in het reinigen van de hersenen, met name via een systeem dat het “glymfatische” systeem wordt genoemd, dat vooral actief is tijdens de diepe slaap. Wanneer deze slaap verstoord is, verwijdert de hersenen bepaalde eiwitten minder efficiënt, zoals bèta-amyloïde en tau-eiwit, die zich abnormaal opstapelen bij de ziekte van Alzheimer. Het REMEMBER-project wil onder meer dit verband beter meten tussen slechte slaapkwaliteit, geheugenverlies en het ontstaan van karakteristieke hersenletsels.

Waarom is dit belangrijk?

• Om risicopersonen beter te identificeren vanaf de eerste tekenen (lichte geheugenstoornissen, slapeloosheid, angst…) en snel aanpasbare risicofactoren aan te pakken
• Om het ziekteverloop gepersonaliseerd op te volgen
• Om innovatieve benaderingen te testen, zoals auditieve stimulatie tijdens diepe slaap (CLAS) of het gebruik van immersieve virtuele realiteit

Wat verandert dit voor patiënten?

• Een meer nauwkeurige cognitieve en biologische evaluatie, uitgevoerd over enkele dagen
• Snellere zorg met een gepersonaliseerd behandelplan
• Mogelijkheid om deel te nemen aan klinische studies of nieuwe therapieën te krijgen
• Betere informatie en langdurige begeleiding, samen met de familie

Een project ondersteund door het Erasme Fonds

Het Erasme Fonds voor medisch onderzoek is een sleutelspeler in dit project. Dankzij deze steun kon de REMEMBER-cohort worden opgestart in een gestructureerde, innovatieve en mensgerichte omgeving. Het fonds financiert ook complexe analyses, gespecialiseerde apparatuur (zoals draagbare elektro-encefalografie) en onderzoekers die dagelijks betrokken zijn bij het onderzoek.